W życiu społecznym potrzebny jest ład i porządek, które przejawiają się m.in. w przyjętych zasadach oraz strukturach organizujących wspólne funkcjonowanie. Dzieci uczą się od rodziców i wychowawców, uczniowie od nauczycieli, a pracownicy współpracują z przełożonymi, kierując się ustalonymi regułami.

Młody człowiek, który dopiero zdobywa doświadczenie, potrzebuje wsparcia i wskazówek ze strony dorosłych. Wraz z dorastaniem naturalnie rozwija samodzielność i coraz częściej podejmuje własne decyzje. Ważne jest więc stopniowe kształtowanie jego sumienia i odpowiedzialności poprzez konsekwentne wprowadzanie zasad, przy jednoczesnym dbaniu o to, by nie popadł ani w nadmierną uległość, ani w brak zaangażowania czy lekceważenie obowiązków.

Dzięki uczeniu się odpowiedzialności dziecko przyswaja normy moralne, rozumie znaczenie zasad i rozwija własny system wartości. Brak szacunku dla ustalonych reguł może prowadzić do trudności w funkcjonowaniu społecznym i relacjach z innymi.

Okres dojrzewania często wiąże się z naturalnym buntem i potrzebą zaznaczenia własnej niezależności. Może to być także sygnał, że wcześniejsze doświadczenia wychowawcze wymagały większej równowagi. Ważne jest, aby młody człowiek uczył się kierować swoją niezgodę w sposób konstruktywny — przeciwko temu, co rzeczywiście niewłaściwe, a nie przeciwko osobom, które go wspierają.

W procesie wychowania, szczególnie w okresie dojrzewania, warto pamiętać, aby nie przeciążać dzieci i młodzieży nadmierną liczbą poleceń. Nie każde dziecko jest gotowe do natychmiastowego wykonywania poleceń, ponieważ wymaga to zaangażowania, motywacji i gotowości do działania. Dlatego oczekiwania powinny być dostosowane do etapu rozwoju oraz indywidualnych możliwości dziecka. W pewnym wieku zamiast poleceń lepiej sprawdzają się sugestie czy propozycje, które wzmacniają poczucie sprawczości.

Nie należy stawiać wymagań zbyt wysoko – ważniejsze jest wspieranie dziecka w stopniowym pokonywaniu trudności. W takiej atmosferze rzadziej pojawiają się reakcje oporu. Istotna jest również forma komunikacji: nadmierne tłumaczenie czy długie uzasadnienia mogą być nieskuteczne, zwłaszcza wobec młodszych dzieci. Kluczowe znaczenie ma natomiast relacja oparta na zaufaniu i autorytecie dorosłego. Pytania dziecka, takie jak „dlaczego?”, nie zawsze są przejawem sprzeciwu – często wynikają z naturalnej ciekawości.

Aby ograniczyć napięcie i tzw. reakcje obronne, warto unikać stawiania wymagań w sytuacjach silnych emocji. Komunikaty powinny być jasne, krótkie, wypowiadane spokojnym tonem, z jednoczesnym zachowaniem stanowczości i szacunku wobec dziecka.

Kształtując postawę odpowiedzialności, należy zachować równowagę, by nie doprowadzić do nadmiernej uległości czy braku pewności siebie. Zbyt podporządkowane dziecko może mieć trudność w przeciwstawianiu się negatywnym wpływom otoczenia.

Ważne jest także wspieranie w dziecku takich cech jak wytrwałość, zaangażowanie i umiejętność współpracy, zamiast wzmacniania postaw takich jak bierność czy nadmierne skupienie na sobie.

W wychowaniu warto pamiętać, że pozytywne wzmocnienie — uznanie, pochwała i okazywanie szacunku — są skutecznym sposobem budowania właściwych postaw, znacznie bardziej niż sama krytyka czy kara.

Opracowała: Jolanta Bystrek
- psycholog